Skip to content

بیان داستانی

یادداشتی بر مجموعه داستان «دوربرگردان» نوشته میثم کیانی

فرهاد خاکیان دهکردی

 images

  •  مجموعه داستان «دوربرگردان» نوشته میثم کیانی را مانند کتاب قبلی­ اش «رگبار» انتشارات چشمه منتشر کرده ­است.
  • فراموش نمی­کنم، وقتی مجموعه «رگبار» را خواندم و با ادبیات میثم کیانی آشنا شدم، اولین و شاید اصلی­ ترین ایده­ای که درباره داستان­ها داشتم این­ بود که نویسنده تا حد زیادی به مسئله بیان داستانی توجه دارد. این دغدغه اگرچه جزئی از ویژگی داستان کوتاه به شما می­رود؛ اما به­ خودی­ خود توانسته بود در آثار کیانی بدل به یک استایل شخصی شود. به نظرم کیفیت بیان داستانی در ادبیات او  باید مدیون نگاه ویژه­اش به فرمالیسم باشد.
  • قصد دارم در این یادداشت قدری به اعتبارشناسی ارکان مجموعه داستان دومش«دوربرگردان» بپردازم. در مقایسه دو کتاب او متوجه شدم که میثم کیانی در یک به اصطلاح رستگاری بنیامینی توانسته، آثارش را در یک دیسکورس شخصی ارائه دهد. گفتمانی که بر اساس مسئله بیان در داستان کوتاه پایه ­گذاری می­ شود، و اِلمان­ هایش در داستان­های کیانی، تک­ به­ تک قابل بررسی و ارزش­ گذاری­ اند. جان کلام اینکه می­توان داستان­های او را در قیاس با داستان­های خودش سنجید و برای­شان اعتباری قائل شد. آنچه من از الزامات متنی، در دیسکورسی فرضی، حول سبک­شناسی داستان­های میثم کیانی، مفروض داشته ­ام عبارتند از:
  • وقوع مسئله عدم قطعیت
  • برخورد شخصی با مسئله اروتیسم
  • خلق موقعیت­های یکه و شاخص
  • برخورد و تلاقی با امر غریب در داستان­ها
  • حضور روایت­های موازی
  • ارجاعات فرامتنی
  • برخورد اکسپرسیونیستی، مخصوصاً حین بازآفرینی ایماژها
  • * ضمنا می­توان در بحث محتوا مسئله­ ی جدا افتادگی پرسوناژهارا اصلی ­ترین رویکرد او دانست.
  • آنچه در بالا به عنوان شاخص در داستان­های میثم کیانی به­خصوص در مجوعه «دوربرگردان» سیاهه شد. مشخصاً به­ خودی­ خود در داستان­ها جا نگرفته ­اند. اصلی ­ترین وجه ادبیت هم چگونگی بروز این شاخص ­ها در داستان است؛ بنابراین در چند پاراگراف از مواردی که تصور می­کنم جز عوامل اصلی تکنیکی در سبک اوست، یاد کنم.
  • موتیف­ داستانی در جای خود تعریف شناوری دارد، اما داستان« بهمن برای مرده» مثال خوبی است. موتیف­ های داستانی که گویی کیفیت کاربردشان بیشتر از منظر فرمالیست­ها مد نظر بوده، اینجا به سمت همگرا شدن و خلق پیرنگ داستان مدرن حرکت می­ کنند. انگاره ­هایی که به نظر پیش پا افتاده می­رسند، اما جمع همه­ ی آنها، تولید یک پیرنگ خلاقانه در داستان کوتاه می­ کند. در ادامه همین بحث، کلیت داستان­ها در مجموعه «دوربرگردان» واجد یک ویژگی دیگر نیز هست، آنجایی که همگرا شدن موتیف­ها در پیرنگ داستان­های او رخ می­ دهد، باعث می شود تا این متون روایی، به راحتی در قالب­ های دیگر از قبیل نمایشنامه یا فیلم­نامه یا رمان، نگنجد. در واقع کیفیت روایت در متون میثم کیانی، صرفاً داستان کوتاهی است.
  • نیت دارم با خلط ­کردن عنصاری از ساختار، یک ویژگی مهم در داستان­های کیانی را شرح دهم. شخصاً اصلی­ترین رکن در داستان­های مجموعه «دوربرگردان» را شخصیت­پردازی راوی­ ها، می­دانم. کیفیت این ویژگی نیز میسر نمی­ شود، الا در توجه ویژه به فاکتورهایی از قبیل:
  • نثر، زبان، ریتم و لحن شخصیت­ها در داستان
  • شخصیت­های کنش ­مند به عنوان راوی
  • وقوع استعاره­ های نو، هم در سطح زبان و هم در شاکله جهان­ بینی شخصیت­ها که دفعتاً در این متن راوی خوانده می­شوند.
  • وجود طنز که بیشتر ماحصل لحن استحضاآمیز در زبان پرسوناژهاست.
  • دغدغه­ مندی و مداخله جویی راویی در داستان ها (راوی مداخله­ گر)

اگر به صورت موردی هم دیالوگ­نویسی را در داستان­های این مجموعه بررسی کرد. به نظرم پاشنه ­ی آشیل این مجموعه هم دیالوگ­نویسی است. کیانی توانسته با کمک گرفتن از مثلا سه نقطه، هم به گفتگوها لحن بدهد و هم این تقطیع درونی که خاصیت هر دیالوگ است، بازآفرینی ­کند. همچنین با وقوع دیالوگ­ های کنش مند در داستان­ها، هم گذر زمان و هم حال و هوا و فضاسازی غنی ­تری به داستان­ها داده است. نمونه درخشان این فکت­ها را مثلاً در داستان­های « بهمن برای مرده» یا « خزیده تا آن گوشه حال» شاهدیم. منتها همین رویکرد به گمان من در داستان اول مجموعه، که مدخل ورودی کتاب هم هست، کارساز نبوده، و روایت و پیرنگ داستان طبیعی به نظر نمی­رسد؛ گو اینکه آن داستان، کاملا بر مبنای دیالوگ است. به هر ترتیب حین خواندن مجموعه داستان «دوربرگردان» در معرض یک ادبیات ویژه قرار میگیرم که هرچند در حد حوصله یک یادداشت، به ویژگی­ هایش پرداختم؛ ولی هر کدام از داستان­ ها جای بحث مفصل­تری دارند که قبلاً تا حدودی در یکی از جلسات نقد کتاب، به صورت شفاهی به آنها پرداختم؛ ولی بیش از آن حتما مجال دیگری می­ طلبد.

منتشر شده دررسانه هارگبارروزنگاريصفحه نخست